Michezo · Michezo ya akili

Michezo ya akili: fanyisha ubongo mazoezi, shindana kwa fikra.

Chess, bao, drafti, go, backgammon, scrabble, sudoku na Rubik's Cube. Mabao tofauti, misuli ile ile: kumbukumbu, kupanga, subira na ujasiri wa kuamua. MOFULI inakuza michezo ya akili kwa sababu ni nafuu kuanza, iko wazi kwa kila umri, na inajenga tabia ambazo biashara na shule zote zinazihitaji.

Gundua michezo Ukurasa wa drafti

Ubao wa chess uliotengenezwa kwa nyuzi za ndizi, Uganda — Picha: Denis kasozi · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Michezo

Michezo minane ya asili, familia moja.

Kila mchezo una historia, jamii na njia wazi ya kuanza. Chagua mmoja na ucheze dakika kumi kwa siku.

Chess (sataranji)

Mchezo wa wafalme

Chess inatokana na chaturanga, iliyochezwa India karibu karne ya 6, ikasafiri kupitia Uajemi na ulimwengu wa Kiarabu hadi Ulaya. Kanuni za kisasa, zenye malkia mwenye nguvu, zilitulia Ulaya karibu mwisho wa karne ya 15. FIDE, shirikisho la kimataifa la chess, lilianzishwa mwaka 1924.

Kila upande: mfalme, malkia, ngome mbili, tembo wawili, farasi wawili na askari wanane.
Lengo: kumaliza (checkmate), kumshambulia mfalme asiweze kukimbia.
Kuanza: jifunze hatua za kila kipande, kisha mabao ya msingi (mfalme na malkia dhidi ya mfalme), kisha mianzo.
Kucheza mtandaoni na mafumbo kunarahisisha mazoezi ya kila siku kwa simu.

Seti ya chess ya Staunton — Picha: Wilfredor · CC0 · Wikimedia Commons

Bao la Kiswahili

Mchezo mkuu wa mbinu wa Afrika Mashariki

Bao ni la familia ya mancala, michezo ya kupanda kete iliyochezwa Afrika kwa karne nyingi. Bao la Kiswahili, linalochezwa pwani ya Kiswahili na Zanzibar kwenye ubao wa safu nne za mashimo manane, linahesabiwa kuwa mmoja wa michezo ya mancala yenye utata zaidi duniani. Linachezwa kwa kasi, mara nyingi hadharani, watazamaji wakifuatilia kila upandaji.

Hatua mbili: katika namua kete zinaingia kutoka hazina ya kila mchezaji; katika mtaji kete zote ziko ubaoni.
Kula kunachukua kete kutoka safu ya mbele ya mpinzani na kuzipanda tena upande wako.
Mchezaji anapoteza safu yake ya mbele ikiwa tupu au akishindwa kucheza.
Urithi hai: kujifunza bao kunadumisha utamaduni wa Kiswahili.

Wachezaji wa bao Stone Town, Zanzibar — Picha: Moongateclimber · Public domain · Wikimedia Commons

Go (weiqi, baduk)

Kanuni rahisi, kina kisicho na mwisho

Go ilibuniwa China zaidi ya miaka elfu mbili na mia tano iliyopita na inapendwa Japan na Korea. Wachezaji wanaweka mawe meusi na meupe kuzunguka eneo. Mwaka 2016 programu ya kompyuta AlphaGo ilimshinda mchezaji wa kiwango cha dunia Lee Sedol, hatua kubwa kwa akili bandia (AI).

Wanaoanza hutumia bao za 9×9 au 13×13; ubao kamili ni 19×19.
Mawe yasiyo na nafasi huru jirani yanaliwa.
Mshindi ni anayemiliki eneo kubwa zaidi mwishoni.

Mawe ya go kwenye ubao wa 13×13 — Picha: Dietmar Rabich · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Backgammon

Mbinu inakutana na uwezekano

Mizizi ya backgammon inarudi kwenye michezo ya mbio ya Mashariki ya Kati ya kale. Kete za bahati (dice) zinaleta bahati kila zamu, lakini wachezaji hodari wanashinda kwa muda mrefu kwa sababu wanaelewa uwezekano, hatari na wakati sahihi, ujuzi ule ule anaoutumia mfanyabiashara.

Kila mchezaji anakimbiza kete 15 kuzunguka ubao na kuzitoa nje.
Kete moja peke yake inaweza kupigwa na kurudishwa mwanzo.
Mchezo mzuri wa kujifunza kusimamia hatari.

Ubao wa backgammon na kahawa — Picha: Nikos Kitsakis · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Scrabble

Shindano la msamiati

Ulibuniwa Marekani miaka ya 1930 na Alfred Mosher Butts na kupewa jina Scrabble muongo uliofuata. Mchezo huu unatuza msamiati, hesabu na kuona ubao. Klabu na mashindano yapo duniani kote, na michezo ya maneno ya Kiswahili ni njia ya asili ya kuimarisha kusoma na kuandika.

Unda maneno kwenye gridi ya 15×15 ukitumia vipande saba vya herufi.
Miraba maalumu inazidisha alama za herufi au neno.
Jifunze maneno mafupi yenye alama nyingi kwanza.

Vipande vya herufi vya Scrabble — Picha: Valentijn Sessink · CC0 · Wikimedia Commons

Sudoku

Mantiki safi kwenye karatasi

Fumbo la kisasa lilitokea kwenye jarida la mafumbo Marekani mwaka 1979 kama “Number Place” na likawa Sudoku nchini Japan miaka ya 1980, kabla ya kuenea duniani miaka ya 2000. Halihitaji hisabati, ni mantiki tu: kila safu, nguzo na kisanduku cha 3×3 lazima kiwe na tarakimu 1 hadi 9 mara moja.

Tafuta mahali pekee tarakimu inapoweza kukaa.
Tumia alama za penseli kwa wagombea katika mafumbo magumu.
Dakika kumi kwa siku zinaweka umakini kuwa mkali.

Fumbo la sudoku la 9×9 — Picha: LithiumFlash · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Rubik's Cube

Kumbukumbu na algorithimu mikononi mwako

Profesa wa Hungary Ernő Rubik alibuni cube hii mwaka 1974. Ina nafasi zaidi ya kwintilioni 43, lakini kila mtu anaweza kujifunza kuitatua kwa mfululizo michache ya kukariri. Speedcubing ni mchezo wa dunia wenye mashindano rasmi yanayoendeshwa na World Cube Association.